2023ko ekainaren 2a

Nafarroako Artxiboak Foru Komunitatearen historian emakumeen aztarnaren inguruko erakusketa inauguratu du

Erakusketak 61 dokumentu erakusten ditu, horietako asko argitaratu gabeak eta orain arte inoiz erakutsi gabeak
Rebeca Esnaola Nafarroako Gobernuko Kultura eta Kiroleko kontseilaria, 
Nafarroako Unibertsitateko Historiako irakasleekin, Mari Mar Larraza 
(ezkerrean) eta Ana Zabalza (eskuinean).
Rebeca Esnaola Nafarroako Gobernuko Kultura eta Kiroleko kontseilaria, Nafarroako Unibertsitateko Historiako irakasleekin, Mari Mar Larraza (ezkerrean) eta Ana Zabalza (eskuinean).  Deskargatu irudia Irudi galeria

Rebeca Esnaola Nafarroako Gobernuko Kultura eta Kiroleko kontseilariak ‘Emakumeen garaia. Aztarna femeninoak Nafarroako historian’ erakusketa inauguratu du gaur, ekainak 2, ostirala. Erakusketaren komisarioak M. Raquel García Arancón, Ana Zabalza Seguín eta Mari Mar Larraza Micheltorena doktoreak izan dira, Nafarroako Unibertsitateko Erdi Aroko Historiako, Historia Modernoko eta Gaur Egungo Historiako irakasleak. Ekitaldian Felix Segura Urra Nafarroako Errege Artxibo Nagusiko zuzendariak ere parte hartu du.

Kontseilariak bere hitzaldian adierazi duenez, “erakusketa-proiektu berri honek Nafarroako historian zehar ibilbide bat proposatzen digu, hainbat emakumeren bizitzan barrena eta emakume horien existentziaren xehetasunak kontatzen dituzten dokumentu kontserbatuetan barrena” eta gaineratu du “anonimotasunetik edo ikusgarritasun publikotik aztertuta, emakume hauek ausardiaren eta ideiak eta eskubideak defendatzeko aurreranzko urratsak ematearen eredu direla, haien iritziak eta bizitza publikoan egindako lana garrantzitsutzat jotzen ez ziren gizarteetan, are interesgarritzat jotzen ez zirenetan”. “Euren tinkotasunak eta ikusgarritasun handiagoa lortzeak, aurrerapen nabarmena ekarri du berdintasunaren aitortzan”, adierazi du Esnaolak.

Erakusketa urriaren 29ra arte bisitatu ahal izango da Nafarroako Errege Artxibo Orokorreko kripta protogotikoan, asteko egun guztietan 10:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 20:00etara, asteburu eta jaiegunak barne.

Erakusketara bisita gidatuak egitea aurreikusi da larunbat goizero, 848 42 46 67 telefonoan aldez aurretik erreserbatuta. Urriaren amaieran aurrerago iragarriko den hitzaldi ziklo bat egingo da.

Erdi Arotik Aro Garaikidera arteko ibilbidea

Erakusketa-ibilbideak ordena kronologiko bati jarraitzen dio; Erdi Aroan hasi, Aro Modernoan jarraitu eta Aro Garaikidean amaitzen da, II. Errepublikak ekarritako lehen esperientzia demokratikoarekin. Bere aurrerapenekin eta atzerapenekin, emakumearen bilakaera hautematea hobekien ahalbidetzen duen ikuspegia da.

Lehenengo blokea “Erdi Aroko emakumea, argi eta itzal artean” da, emakumeak erlijioaren, ekonomiaren eta kulturaren munduan eta, salbuespen gisa, botere politikoaren gailurrean, erregetzan, agertu ziren garaia. Protagonismoa gizarte-gailurrera goratutako emakumeei dagokie, hala nola Berenguela de Navarra, Rikardo Lehoi

Bihotzaren emaztea, edo Blanca de Artois, Nafarroako erregina, Enrike I.a Nafarroakoarekin eta ondoren Edmundo Lancasterrekin ezkondu ondoren. Bizitza horren beste aldea Ines de Navarra printzesa da, Gaston de Foixekin ezkondu zelako zoritxarrekoa, baina auzilari aktiboa eta bere eskubideen defendatzailea auzitegi gorenen aurrean. Aitzitik, Flandina Cruzat bezalako emakume noble eta burgesek beren interesak kudeatzeko eta beren bizitzak eta ogasunak eskuratzeko gaitasuna erakutsi zuten.

Bigarren blokea, “Emakumea, egunerokotasunaren jabe”, mende modernoetan barneratzen da, arreta emakume nafarrai gizartean berebiziko garrantzia hartzea ahalbideratu zion etxeko eremuan jarriz. “Matriarkatu” baten adibide nabarmenak, belaunaldiz belaunaldi etxeko oinordekoak ziren emakumeak edo senarren laguntzarik gabe, familia-ogasunari eusten zioten kudeatzaile eta negoziatzaile trebeak.

Francisca eta Joaquina de Gages izan ziren 1757an Gorteen aurrean nafar gisa bertakotzea eskatu zuten lehen emakumeak eta bakarrak. Eta 1669 eta 1670 bitartean Isabel de Labayenek inprimaki batzuk sinatu zituen bere izen-abizenarekin, antzeko kasu batean. Kultura idatzia oso gutxiren eskura egon zen, hala nola Joana Albretekoa edo Margarita Angulemakoa erreginen eskura Frantziako Nafarroan, beren formazio intelektual nabarmenagatik ezagunak, komentuak, espiritualtasun gunea eta kultura esparruak ahaztu gabe, non Leonor Ayanz Beaumontekoak erresuman idatzitako lehen biografietako bat idatzi zuen XVI. mendearen amaieran, Katalina Kristorena.

XIX. mendea, ikuspegi irekia

“Emantzipaziora bidean” hirugarren eta azken blokea da eta XIX. mendean ideia liberalen garaipenarekin hasi ziren aukera berriekiko ikuspegi desberdin eta irekia eskaintzen du. Une horretan, gerrak erresumara itzuli ziren eta egoera horren ondorioz, nafar askok alde bakoitzaren (liberala edo karlista) idealen alde egin behar izan zuten. Mende amaierarako, Nafarroa emakumeen alfabetatzearen buru bihurtu zen probintzietako bat izan zen, hezitzaile handiak baitzituen, hala nola Maria Ana Sanz Huarte, Maisu-maistren Eskola Normaleko zuzendaria, zeinaren ahotsak unean uneko gizartean nafarren papera sendotu zuen eta emantzipazioaren eta berdintasun juridikoaren aldeko aldarria egin zuen. Tradizioz femeninoa izan den eremu batean, osasun-arloan, erizain, emagin eta mediku tituluen aintzatespen profesionala jaso zuen, Juana García Orcoyen Medikuntzan lizentziadun lehen nafarrarekin. II. Errepublikarekin batera, eskubide zibil, sozial eta politikoen berdintasuna defendatzen zuten profilak sortu ziren, hala nola Julia Álvarezek irudikatutako boto-eskubidea, hauteskundeetara aurkeztu zen lehen nafarra, 1936an, eta 1937an Espainiako lehen gobernadore zibila izan zena, Nafarroako bizitza politikoko beste figura nabarmen batzuen aurrean, hala nola Dolores Baleztena, “Las Margaritas” erakundeko presidentea, edo Josefina Irujo, Lizarrako “Emakume Abertzale Batza”ko buruzagia.

XIII. eta XX. Mendeko 61 dokumentu

Erakusketak XIII. eta XX. mendeen arteko 61 dokumentu erakusten ditu, horietako asko argitaragabeak eta orain arte inoiz erakutsi gabeak. Horien artean daude besteak beste, 1275eko Blanca de Artois-en zigilua, Nafarroako Inesek 1391n Biarnoko gorteari erreklamatutako ondasunen inbentarioa, 1343ko Flandina Cruzat burges iruindar aberatsaren testamentua, XV. mendean Nafarroako Blancako gortean zerbitzari gisa jardun zuten nafar nobleen izendapenak, Joannes Leizarragaren Iesus Christ Gure launaren Testamentu Berria (Juana de Albret erreginak sustatua), haren ama Margarita Angulemak idatzitako Heptameron jaunaren beste bat, Leonor de Ayanzek eta Beaumontek idatzitako “Vida de Catalina de Cristo” (Kristoren Katalinaren Bizitza), indianoek beren emakumeei erresuman bidalitako gutunak, Isabel de Labayenek inprimatutako lanen bat, 1834an Pancracia Ollok, Zumalakarregi jeneralaren emazteak, idatzitako gutun bat, 1890ean La Plata ontziratu zuten bidaiarien zerrenda bat, 1922an María Ana Sanzek idatzitako hitzaldi bat, “La mujer en la sociedad actual” eta Errepublika garaiko zenbait emakume-elkarteren araudiei buruzkoa.

Nafarroako Berenguela bezalako dokumentuen kasuan, beste erakunde batzuetan gordetako erreprodukzioetara jo behar izan da, hala nola British Library-ra edo La Seine eta La Sartheren Artxibo Departentaletara, Nafarroan ez baita haren dokumenturik gordetzen Ingalaterrako erregina gisa. Tuterako eta Erriberriko udal artxiboak, Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboa, Nafarroako Liburutegia, Nafarroako Kutxa Fundazioa, Nafarroako Unibertsitateko Liburutegia, Iruñeko San Joseko karmeldar oinutsen komentua, Karlismoaren Museoa, Julio Caro Baroja Nafarroako Etnologia Museoa eta Nafarroako hainbat familia dira beren dokumentuak mailegatu dituzten beste erakunde batzuk.